نویسنده: غلامرضا جلالی

ناشر: پژوهشکده اسلام تمدنی- پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده کتاب:

شرایط کنونی که در آن زندگی می کنیم، ما را بر آن می دارد تا به دنبال راهی برای گریز از خشونت و برقراری ارتباط با انسانهای دیگر باشیم. در میان معارف الهی عرفان، با فهم این نکته که حقیقت یکی است و تفاوت ها برآمده از تعابیر و اعتباریات است، ضمن پاسخ گویی به این نیاز، باب تعامل با فرهنگ های دیگر را به روی انسان باز می کند. هرچند مناقشات موجود در حوزه های علمی و معرفتی شیعه مانع آن شده است، ابعاد عرفان به درستی شناسایی و مورد بهره برداری واقع شود.  این دو نکته، نویسنده را بر آن داشت تا در کنار دقت در پیشینه عرفان در حوزه های علمی شیعه، فراگیری جغرافیایی و ظرفیت گسترده تمدنی آن را دنبال کند. پژوهشی که بیش از چهار سال دوام آورد و بخشی از آن تحت عنوان مکتب های عرفانی حوزه های علمی شیعه در ایران و عراق در سال ۱۳۹۷از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شد و بخشی دیگر همین اثر است که با عنوان مکتب های عرفانی شیعه در هند و پاکستان منتشر می شود.

دست یابی به این اطلاعات به سادگی اتفاق نیفتاد. نویسنده علاوه بر کندوکاو در کتابخانه ها بویژه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و مطالعه منابع و اسناد خطی نایاب در این زمینه، رنج چندین سفر به هند و پاکستان را به خود هموار کرد تا بتواند از مشاهدات عینی و گفتگو با صاحب نظران در این کشورها نیز استفاده و در اثر خود منعکس کند.

هدف از نشر این اثر نشان دادن فراگیری عرفان شیعه در جغرافیای شبه قاره هند و پاکستان است. مهاجرت عرفای شیعی به این سرزمین ها که از قرنها سوم و چهارم هجری آغاز شده بود، تا دوره های اخیر ادامه یافته است. البته وضعیت عقاید مذهبی درمیان مسلمانان ساکن هند، این گونه بوده است که شیعه و سنی مانند شیر و شکر درهم آمیخته اند و کنار هم زندگی می­کنند. با این حال بیشتر عرفا و موسسین طریقت ها، در زمره سادات و منسوبین به اهل بیت علیهم السلام بوده اند و نگاه ولایی آنها نسبت به ائمه دوازده گانه شیعه سبب شکل گیری یک جامعه ای منعطف و متفاوت در این جغرافیای پهناور از جهان شده است. طریقت های چشتیه و سهروردیه و قادریه که امروزه از بیشترین پیروان در میان مردم هند و پاکستان برخوردارهستند؛ علیرغم این که اهل سنت هستند، به اهل بیت و دوازده امام ارادت می ورزند. عرفاندر واقع یک دست آورد اسلامی و منبعث از خود اسلام و مکتب اهل بیت است و مروجین آن بیشتر از سادات و منسوبین به اهل بیت بوده اند که از راه ایران به هند وارد شدند. شاید بتوان تصوف را از این منظر؛ یک حرکت متشیّعانه دردل جهان اهل سنت دانست.

این اثر دارای پژوهشهای نویافته ای است. نو بودن بخش قابل توجهی از داده های این اثر، وامدار روش بررسی آن است.کند و کاو میدانی و سفر به شهرهایی چون حیدر آباد، بیدر، کلکته، سری نگر و کوههای مرتفع کشمیر هند که با همراهی دوست گرانمایه دکتر حیدر رضا ضابظ و برخی دیگر از دوستان صورت گرفت، مرا از نزدیک با هند و فرهنگ آن آشنا کرد. دکتر خواجه پیری رئیس موسسه نور نیز علاوه بر نظارت علمی این اثر، طی سه سفر من به دهلی نو، منابعی را در اختیارم گذاشت که مطالعات میدانی  مرا تکمیل کردند. به این دو جریان، باید دیدار از شهر لاهور پاکستان را افزود، که به دعوت خانم دکتر ممدوت از شخصیت های شیعی و پر نفوذ پاکستان، و حمایت رایزنی جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت. در این دیدار من توانستم بطور مستقیم با دوازده تن از صوفیان بزرگ پاکستان که بیشتر آنها شیعه بودند، به گفتگو بنشینم و با چهره هایی گفتگو کنم که آخرین حلقه های باز مانده از سلسله های معنوی این کشور شمرده می شدند. در این دیدار توانستم به ابعاد تازه ای از عرفان شیعه و گوشه هایی از فرهنگی تشیع در این سرزمین ها دست یابم.

یکی از ویژگی های این پژوهش، تنوع منابع آن است. من در کنار تاریخ های عمومی مثل زینت التواریخ رضی تبریزی، تاریخ رشیدی میرزا محمد دوغلات، منتخب التواریخ عبدالقادر بداونی، و تاریخ های مربوط به مسلمانان هند و پاکستان و کشمیر؛ مثل تاریخ کشمیر اعظمی، تاریخ بنارس سید مظهر، حدیقه السلاطین قطبشاهی میرزا نظام الدین صاعد شیرازی و عالمگیرنامه محمد کاظم مروزی که یک تاریخ محلی شمرده می شود، از منابع مرتبط با تراجم عرفا و علمای شیعه در هند و پاکستان، مثل تذکره علمای کشمیر سید محسن حسینی کشمیری، تذکره علمای هند ریوانی، تذکره علمای امامیه پاکستان نوشته سید حسین عارف نقوی و گلزار ابرا فی سیر الاخیار و کتاب گراسنگ سلافه العصر سید علی خان مدنی و  نیز تک نگاری هایی چون میرمحمد مومن استرآبادی مروج تشیع در جنوب هند، نوشته سید محی الدین قادری و مخدوم جهانیان جهانگشت محمد ایوب قادری بهره برده ام. در کنار این منابع از دیوان ها و تذکره شعرا و سفرنامه ها غافل نبوده ام. منابع مربوط به تاریخ تشیع و تاریخ تصوف شبه قاره هند نیز مورد نظر نویسنده بوده است. چنان که در کنار آثار چاپی، از آثار خطی عرفای شیعه بویژه مجموعه آثار میرسید علی همدانی. مثل شرح مرادات حافظ، مشارب الازواق، اسرار النقطه، تذکره الملوک و رساله همدانیه و مقالاتی که به مناسبت بزرگداشت های مربوط به ایشان تا کنون در هند و ایران و پاکستان، ارائه شده است و همینطور منابع اخلاقی مثل اخلاق محسنی مشهور به اخلاق عالم آرا، نوشته محسن فانی کشمیری، لمعات فخرالدین عراقی، شرح لمعات برزش آبادی و دهها فرمان و سند بهره برده ام.

نویسنده به دست آوردهای زیادی در کندوکاو خود از مکتب های عرفان شیعی در هند و پاکستان داشته است.  از جمله این که عرفان پیش از همه معارف اسلامی و بیش از آنها، توانسته است به تجربه جهانی دست یابد. درشرق دور با آیین های بودایی و هندویی، برهمنی و دائوئیسم همزیستی داشته و در ایران با آیین های کهن ایرانی چون مهرپرستی و زروان و درحوزه مدیترانه با آیین های ابراهیمی. با این حال رویکرد علمای حوزه های علمی شیعه هند و پاکستان به عرفان، همانند ایران حالت دوگانه داشت. برخی از دانشوران شیعه از عرفان و تصوف جانبداری می کردند و برخی مخالفت.

در این پژوهش روشن شد که متاع عرفان و تصوف همیشه در هند و پاکستان مشتری داشته است. یکی از علل مهاجرت ایرانیان عارف مسلک به هند به دلیل استقبال ساکنان این سرزمینها از آنها و نقار و نفرتی بوده است که در ایران نسبت به عرفا و اهل تصوف از سوی فقها اعلان می شد. عرفا اگرهم خود نمی رفتند آثار خود را برای عرضه به جامعه، به هند می فرستادند، چون آنها را اهل تساهل و تسامح می یافتند.

آخرین نکته این که اصل همیشگی حاکم بر روابط فرهنگ ها، تمدنها و مذاهب، اصل هویت چند پارچه است. تصور هر گونه هویتی به عنوان مقوله ای یکدست، ناب و خالص، تصوری غیر واقعی وغیر تاریخی است. در خلال قرون گذشته نویسندگان مسلمان هند انبوهی کتاب و رساله به زبان فارسی درباره عرفان وتصوف هند و ایران نوشته اند. منظور بسیاری از آنان رفع سوء تفاهم ها و از میان بردن عوامل تفرقه بوده است. رویکردی که امروزه نیز مثل ادوار گذشته تاریخ بار دیگر اهمیت خود را گوشزد می کند.

کتب گروه هنر و تمدن اسلامی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *