محقق پژوهشکده اسلام تمدنی تبیین کرد؛
حکمرانی نبوی؛ از دعوت مکی تا همزیستی چندفرهنگی در مدینه
مهدی قاسمی با تشریح مفهوم «حکمرانی نبوی»، گفت: الگوی حکمرانی پیامبر اسلام(ص) فراتر از مدیریت سیاسی صرف بوده و بر بسیج ظرفیتهای اجتماعی، عدالت، آزادی عقیده، مشارکت عمومی و همزیستی مسالمتآمیز با پیروان ادیان دیگر استوار بوده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پژوهشکده اسلام تمدنی، دکتر مهدی قاسمی، محقق پژوهشکده اسلام تمدنی، در گفتوگو با خبرنگار ایکنا از خراسانرضوی درباره مفهوم حکمرانی نبوی، اظهار کرد: در معنای جدید، حکمرانی صرفاً به مدیریت سیاسی محدود نمیشود، بلکه فرآیندی پویا است که تمامی ظرفیتهای جامعه را برای اقامه دین و حل مسائل پیچیده اجتماعی، فرهنگی و تمدنی بسیج میکند.
وی با بیان اینکه این نگاه تفاوتی بنیادین با برداشتهای سنتی از حکومت دارد و بر «فرآیندیبودن»، کنشمندی و پویایی اقتدار عمومی تأکید میکند، افزود: حکمرانی پیامبر اکرم(ص) بر سه محور اقتدار عمومی، مشارکت مردم در فرآیند اقتدارپذیری و نظارت بر اقتدار استوار بود؛ ساختاری که امکان تغییر، اصلاح و تحول مستمر را فراهم میکرد.
دوره مکی؛ به رسمیت شناختن اهل کتاب بدون درگیری
قاسمی با اشاره به دوره مکی رسالت پیامبر(ص)، گفت: در این دوره، پیامبر اسلام(ص) یهودیان و مسیحیان را بهعنوان اهل کتاب به رسمیت میشناخت و قرآن نیز بر این شناسایی تأکید داشت. در این مرحله هیچگونه درگیری نظامی یا شکلگیری حکمرانی مستقیم وجود نداشت. دوره مکی، دوره دعوت، گفتوگو و ایجاد شناخت مشترک میان ادیان الهی بود و پیامبر(ص) تلاش داشت بسترهای فکری و اجتماعی لازم برای پذیرش حقیقت و همزیستی مسالمتآمیز را فراهم کند.
این پژوهشگر در ادامه با اشاره به دوره مدنی پیامبر(ص) افزود: پیماننامه مدینه که در سال نخست هجری منعقد شد، نخستین تجربه تاریخی حکمرانی چندفرهنگی را رقم زد؛ جامعهای که در آن مسلمانان، یهودیان و مشرکان در قالب یک «امت واحد» تعریف شدند.
وی اظهار کرد: اصول این پیمان شامل استقلال داخلی هر گروه، امنیت جمعی، دفاع مشترک، حل اختلافات از طریق داوری پیامبر(ص) و آزادی عقیده بود. این سند نشان میدهد که پیامبر(ص) از همان آغاز تشکیل حکومت، بهدنبال ایجاد ساختاری قانونمحور، مشارکتی و مبتنی بر تنوع فرهنگی و دینی بود.
قاسمی با اشاره به مرحله دوم روابط پیامبر(ص) با یهودیان گفت: پس از نقض پیمان از سوی برخی قبایل یهودی مانند بنیقینقاع، بنینضیر و بنیقریظه، پیامبر(ص) واکنشهایی متناسب با نوع تخلف و سطح تهدید نشان داد که تبعید بنینضیر نمونهای از این برخوردهاست. این واکنشها نه ناشی از اختلاف دینی، بلکه در چارچوب نقض صریح پیمان و همکاری برخی گروهها با دشمنان خارجی انجام شد.
حقوق اهل ذمه؛ امنیت، آزادی مذهبی و استقلال قضایی
این محقق پژوهشکده اسلام تمدنی ادامه داد: اهل ذمه، یعنی غیرمسلمانانی که در قلمرو حکومت اسلامی زندگی میکردند، از حقوق گستردهای همچون امنیت جانی و مالی، آزادی انجام مناسک دینی، حفظ اماکن مقدس و استقلال در قضاوتهای داخلی برخوردار بودند.
وی با اشاره به اینکه معافیت از خدمت نظامی و برخورداری از حمایت حکومت اسلامی در برابر دشمنان از دیگر حقوق اهل ذمه بود، گفت: در مقابل، وظایف آنان محدود به پرداخت جزیه، احترام به قوانین عمومی و عدم اقدام علیه حکومت اسلامی میشد.
قاسمی درباره جایگاه «معاهدین» نیز تصریح کرد: معاهدین گروههایی بودند که با حکومت اسلامی پیمان همکاری منعقد میکردند و در برابر وفاداری به مفاد پیمان، از حمایت کامل برخوردار میشدند. پیامبر اسلام(ص) درباره آنان فرمودند: «مَن ظلمَ معاهداً فأنا خصمُه»؛ یعنی هر کس به معاهدی ستم کند، پیامبر دشمن او خواهد بود.
اصول حکمرانی نبوی؛ عدالت، آزادی عقیده و تعامل سازنده
این پژوهشگر با اشاره به اصول کلی حکمرانی پیامبر(ص) اظهار کرد: اصل عدالت و برخورد یکسان با همه شهروندان، تضمینکننده نظم اجتماعی بود؛ اصل آزادی عقیده با آیه «لا إِکْراهَ فِی الدِّین» تثبیت شد؛ اصل تعامل سازنده شامل گفتوگوی بیندینی و بهرهگیری از مشورت اهل کتاب بود و اصل حمایت از مظلومان نیز دفاع از حقوق غیرمسلمانان در صورت ظلم را ضروری میدانست.
وی پرهیز از کلینگری، تعمیمدادن خطای افراد به یک گروه و قضاوتهای جمعی را از دیگر اصول مهم حکمرانی نبوی برشمرد.
پژوهشگر مطالعات تطبیقی اسلام و ادیان با اشاره به نمونههای تاریخی تعامل پیامبر(ص) با مسیحیان گفت: مسیحیان نجران میهمان مسجدالنبی شدند و پیامبر(ص) با آنان گفتوگویی آزاد، عقلانی و محترمانه داشت. در ادامه نیز پیمانی برای تضمین امنیت و آزادی مذهبی آنان منعقد شد که منشور پیامبر(ص) برای راهبان صومعه سنت کاترین از مهمترین اسناد تاریخی در این زمینه است.
وی افزود: در این منشور، آزادی مذهبی، عدم اجبار در تغییر دین، حفظ اموال و اماکن راهبان، آزادی انجام مراسم دینی و حتی بهصدا درآوردن ناقوس کلیسا تضمین شده است. راهبان از پرداخت جزیه، زکات و سایر مالیاتهای اسلامی معاف بودند و مسلمانان موظف به دفاع نظامی از آنان در برابر دشمنان بودند. این حمایت شامل همه مسیحیان میشد و اعتبار آن تا روز قیامت تصریح شده است.
سندیت تاریخی و تأیید حاکمان پس از پیامبر(ص)
این محقق با اشاره به اسناد تاریخی تصریح کرد: نسخهای از این فرمان در کتابخانه صومعه سنت کاترین نگهداری میشود و نسخههای دیگری نیز در موزههای ترکیه موجود است. مورخانی همچون طبری و ابناثیر نیز به وجود این عهدنامه اشاره کردهاند.
وی افزود: خلفای پس از پیامبر(ص) از جمله ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی(ع) این عهدنامه را تأیید کردند. همچنین عمر بن خطاب در سفر به بیتالمقدس از صومعه بازدید و بر اعتبار آن تأکید کرد و صلاحالدین ایوبی نیز در دوره خود امتیازات راهبان را تجدید کرد.
قاسمی در پایان تأکید کرد: این عهدنامه و مجموعه رفتارهای پیامبر(ص) نشان میدهد که اسلام سیاسی نبوی، ظرفیت بالایی برای همزیستی مسالمتآمیز با غیرمسلمانان صلحجو داشت و این الگو تا قرنها پس از رحلت پیامبر(ص) نیز استمرار یافت. تمایز دقیق میان دوستان صلحطلب و دشمنان متجاوز، یکی از اصول بنیادین و راهبردی حکمرانی نبوی بهشمار میرود.
بدون دیدگاه